29-12-07

Wybrane artykuły na temat filozofii języka, lingwistyki komunikacyjnej oraz semantyki kognitywnej. Przy uwzględnieniu współczesnej literatury lingwistycznej rozpatrywane są aktualne zagadnienia historii i metodologii językoznawstwa,  dynamiki paradygmatów lingwistyczno-filozoficznych, jak również problemy tzw. językoznawstwa otwartego. Szczególne miejsce zajmuje omówienie dyskusyjnych zagadnień teorii aktów mowy (Autor wprowadza pojęcie pragmatyki dyspozycyjnej), a także teorii metafor pojęciowych. Александр Киклевич, Притяжение языка. Т. 1. Семантика, лингвистика текста, коммуникативная лингвистика. Olsztyn 2007. 412 ss.   В книгу вошли, в основном, ранее опубликованные статьи автора, хотя в соответствии с концепцией данного тома все они были существенно переработаны и расширены. Раздел «Полисемия — диасемия — амбисемия. Аспекты теории семантического варьирования» (сс. 97–171) был написан специально для данного издания. Значительная часть теоретического материала была собрана во время научных стажировок в Австрии и Германии. В связи с этим автор выражает сердечную благодарность научным фондам: «Fonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung» (FWF), Вена (Австрия), и «Alexander von Humboldt – Stiftung» (AvH), Бонн (Германия) — за финансирование моих научно-исследовательских проектов, результаты которых легли в основу данной монографии.

 

Aleksander Kiklewicz. Zrozumieć język. Szkice z filozofii języka, semantyki, lingwistyki komunikacyjnej. Łask: Leksem, 2007. 454 ss.

Od autora

Komunikacja językowa ma charakter dualistyczny, wynikający z binarnej natury znaku: z jednej strony, znak jest obiektem materialnym — jest formą (według znanego określenia L. Bloomfielda — substytucyjną reakcją mowną); z drugiej zaś strony, znak jest pojęciem, treścią (według Bloomfielda — substytucyjnym bodźcem mownym). W tekście artystycznym, jak pisał wybitny czeski filolog J. Mukařovský, współdziałanie tych dwóch czynników stwarza efekt oscylacji: tekst jest interpretowany jednocześnie jako znak i jako rzecz. K. Korżyk, powołując się na amerykańskiego badacza R. Harrisa, przyznaje, że nie tylko stosunki społeczne stanowią kontekst działalności językowej, ale „mowa także jest częścią kontekstu, dzięki któremu mają znaczenie inne rodzaje aktywności” (1999, 13).

Żadna koncepcja lingwistyczna, lekceważąca tę modułową, am­biwalentną wobec formy i treści naturę języka, nie jest do zaakceptowania. Na początku XX w. J. H. Poincaré ironizował na te­mat badacza-naturalisty, który gromadzi wiedzę o słoniu na podstawie jego obserwacji... pod mikroskopem. Właśnie takie, redukcjonistyczne ujęcie języka panowało w lingwistyce strukturalnej XX w. W latach 60. ubiegłego stulecia wybitna polska badaczka K. Pisarkowa pisała: „Osiągnięciem nowoczesnego językoznawstwa jest konsekwencja, z jaką stara się ono odróżnić i oddzielić zjawiska gramatyczne od stylistycznych” (1964, 236). Współczesne językoznawstwo przyjęło jednak wręcz odmienną doktrynę metodologiczną, na której ufundowany jest wieloaspektowy, integralny opis języka, pozwalający na wyeksponowanie, z jednej strony, komunikacyjnego czynnika w procesach reprezentacji mentalnej za pośrednictwem języka, a z drugiej strony — kognitywnego czynnika w procesach komunikacji międzyludzkiej. Każdy z tych dwóch kierunków wiedzy o języku — zarówno kognitywizm, jak i komunikatywizm — na swój sposób preferuje ideę konfiguracji języka i środowiska, choć mechanizmy współdziałania komunikacyjnego (społecznego) i kognitywnego (psychicznego) czynników działalności językowej we współczesnej filozofii języka pozostają kwestią problemową.

Treść prezentowanej książki bezpośrednio powiązana jest z powyżej zaznaczonymi zagadnieniami, a przede wszystkim — z filozofią języka, lingwistyką komunikacyjną oraz semantyką kognitywną.

Zrozumieć język… Tytuł książki nawiązuje do znanej monografii klasyka teorii komunikacji, szczególnie — komunikacji masowej, kanadyjskiego badacza Marshalla McLuhana (tytuł oryginału: Understanding Media. The Extensions of Man). Po pierwsze, chodzi o podobieństwo: w procesach komunikacji realizuje się funkcjonalna istota języka, podobnie jak właściwości funkcjonalne decydują o zastosowaniu w komunikacji społecznej różnych rodzajów mediów. Według określenia McLuhana, „przekaźnik jest przekazem” — w podobny sposób język jest nie tylko narzędziem kodowania informacji w interakcjach międzyludzkich, lecz w pewnym stopniu także nośnikiem informacji, a dzieje się tak za sprawą charakterystycznego dla współczesnej kultury wyodrębnienia się coraz większej liczby subkodów — środowiskowych, zawodowych, wiekowych, indywidualnych itd., zatem zastosowanie określonego subkodu staje się znaczące, jeśli posłużyć się terminologią angielskiej lingwistyki funkcjonalnej  — pełni funkcję indeksową.

Po drugie, chodzi o priorytety. Wcale nie negując ani nie odrzucając stanowiska tzw. determinizmu technicznego, tzn. założenia, iż technologia, zwłaszcza media elektroniczne, w sposób bezwarunkowy wpływa na społeczeństwo (zwolennikiem tego stanowiska był m.in. McLuhan), pragnę podkreślić, że niezależnie od większego lub mniejszego stopnia ekspansji mediów elektronicznych, a także innych mediów i atrybutów, w dyskursach komunikacji interpersonalnej lub komunikacji masowej ani komunikatu językowego, ani języka jako podstawowego narzędzia kodowania informacji nie można „usunąć z drogi”.

Prezentowane w tej książce stanowisko badawcze jest ambiwalentne: z jednej strony, przyznaje się, że istnieją funkcjonalne właściwości języka jako przedmiot badań współczesnej lingwistyki ideograficznej, a mianowicie jej wersji: semantyki kognitywnej, lingwistyki kulturowej, socjolingwistyki, etnolingwistyki, teolingwistyki, lingwistyki genderowej (lingwistyki płci), gerontolingwistyki (lingwistyki wieku), juryslingwistyki i in. Z drugiej zaś strony, istnieją właściwości języka, których nie sposób przyporządkować określonym kategoriom motywacyjnym, w szczególności — kognitywnym, tzn. takie, które nie są zachowywane w pamięci językowej (w formach świadomych bądź podświadomych), lecz występują jako prawa ogólne, charakterystyczne dla języka jako systemu subznaków, znaków i Supernaków (chodzi np. o reguły diachroniczne języka, reguły statystyczne — prawo Zipfa i in., uniwersalia językowe i in.). Jest to przedmiot działu nauki o języku, który można określić jako lingwistykę nomotetyczną.

Większość zawartych w książce tekstów oparta jest na wcześniej opublikowanych artykułach (część została zebrana w tomie: Język. Komunikacja. Wiedza. Mińsk 2006). Zgodnie z koncepcją niniejszego opracowania zostały one gruntownie przeredagowane. Poza tym dołączono nowe, nie publikowane teksty.

Pragnę podziękować fundacjom popierania nauki oraz instytucjom za umożliwienie mi prowadzenia badań, korzystania z zasobów bibliotek naukowych w Polsce i za granicą: byłemu „Komitetowi Badań Naukowych” Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Warszawa); fundacji „Alexan­der von Humboldt – Stiftung” (Bonn/Niemcy); fundacji „Fonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung“ (Wiedeń/Austria); „Fundacji Popierania Nauki — Kasie im. J. Mianowiskeigo” (Warszawa). Szczególne podziękowania należą się dyrektorowi Instytutu Slawistyki Uniwersytetu im. Karola Franciszka w Grazu prof. Wolfgangowi Eissmannowi; byłemu dyrektorowi Instytutu Slawistyki Uniwersytetu Ruhrskiego w Bochum prof. Helmutowi Jachnowowi; dyrektorowi Instytutu Slawistyki Uniwersytetu im. Friedricha Aleksandra Erlangen — Norymberga prof. Klausowi Steinke.

 

Aleksander Kiklewicz                         Olsztyn, sierpień 2007