Prof. dr hab. Aleksander Kiklewicz (ur. 1957)
pracuje w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej
Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.
Prodziekan ds. nauki Wydziału Humanistycznego UWM w Olsztynie.
Kierownik Zakładu Komunikacji Społecznej w w/w Instytucie.
Dyrektor Centrum Badań Europy Wschodniej UWM w Olsztynie.
Redaktor naczelny czasopism: „Przegląd Wschodnioeuropejski” oraz
„Паланістыка — Полонистика — Polonistyka”,
a także serii monografii naukowych: „Studia z teorii poznania i filozofii języka”
oraz „Studia z teorii komunikacji i medioznawstwa”.
Członek rady programowej czasopism:
„Acta Neophilologica” (Olsztyn) oraz "Stil" (Belgrad).
Członek redakcji czasopisma „Media. Kultura. Komunikacja Społeczna”.
Prace naukowe (około 390) w zakresie teorii i filozofii języka, lingwistyki
komunikacyjnej, semantyki, lingwistyki tekstu, gramatyki funkcjonalnej, składni, psycholingwistyki, lingwistyki konfrontatywnej, popularyzacji wiedzy o języku.

Wybrane artykuły na temat filozofii języka, lingwistyki komunikacyjnej oraz semantyki kognitywnej. Przy uwzględnieniu współczesnej literatury lingwistycznej rozpatrywane są aktualne zagadnienia historii i metodologii językoznawstwa, dynamiki paradygmatów lingwistyczno-filozoficznych, jak również problemy tzw. językoznawstwa otwartego. Szczególne miejsce zajmuje omówienie dyskusyjnych zagadnień teorii aktów mowy (Autor wprowadza pojęcie pragmatyki dyspozycyjnej), a także teorii metafor pojęciowych. Aleksander Kiklewicz Tęcza nad potokiem... Kategorie lingwistyki komunikacyjnej, socjolingwistyki i hermeneutyki lingwistycznej w ujęciu systemowym. Łask: Leksem, 2010; 204 ss.   Dwie opcje badawcze: statyczna (tzn. opis języka jako systemu) oraz dynamiczna (tzn. opis procesów działalności językowej, czyli komunikacji), wyraźnie się dystansowały wobec siebie w językoznawstwie minionego stulecia. Na przykład w drugiej połowie XX w. w językoznawstwie amerykańskim zaznaczyła się rywalizacja generatywizmu szkoły N. Chmosky’ego oraz socjolingwistyki w wydaniu takich badaczy jak W. Labow czy D. Hymes. Prezentowana czytelnikom monografia wnosi w ten spór coś nowego, a mianowicie jest próbą pogodzenia dwóch spojrzeń na język: funkcjonalnego i taksonomicznego. Jest to m. in. możliwe poprzez kategoryzację procesów działalności językowej, jej ujęcie systemowe. Oznacza to, że w opisie dynamicznych zjawisk języka można nie tylko ograniczyć się do konstatacji faktów i ich analizy na poziomie empirycznym, lecz także dążyć do ich ogólniejszej kategoryzacji, do odtworzenia systemu czy raczej mechanizmu funkcjonowania języka. [...] Ujęcie systemowe kojarzy się wielu przede wszystkim ze strukturalizmem, jako że założyciel tego kierunku językoznawstwa na początku XX w. zaproponował program badania języka jako systemu znaków. Wcale jednak to nie oznacza, że kategoria systemu nie może zostać zastosowana do opisu działalności językowej, zjawisk ze sfery pragmatyki językowej, odmian języka czy „gramatyki umysłu”. [...] W prezentowanej czytelnikom książce podjąłem się zadania, jakim jest taksonomiczny opis podstawowych kategorii lingwistyki mowy: funkcji języka, odmian społecznych języka, aktów mowy oraz aspektów rozumienia tekstu. [...] J. A. Urmancev pisał, że wyodrębnienie ze środowiska obiektów jako obiektów-systemów według kryteriów: elementy pierwiastkowe, relacje jedności oraz reguły kompozycji, w pewnym stopniu warunkuje ograniczony sposób poznawania rzeczywistości, ponieważ przy tym abstrahuje się od powiązań między obiektem a jego otoczeniem. Ujęcie systemowe jednak zasadniczo nie neguje ujęcia dynamicznego, holistycznego, pozwala — w zależności od preferencji badawczych — interpretować wybrany obiekt jako system lub jako podsystem innego systemu wyższego rzędu (ze Wstępu)

 

Aleksander Kiklewicz

Zrozumieć język.
Szkice z filozofii języka, semantyki, lingwistyki komunikacyjnej.

Łask: Leksem, 2007; 454 ss.

Od autora

Komunikacja językowa ma charakter dualistyczny, wynikający z binarnej natury znaku: z jednej strony, znak jest obiektem materialnym — jest formą (według znanego określenia L. Bloomfielda — substytucyjną reakcją mowną); z drugiej zaś strony, znak jest pojęciem, treścią (według Bloomfielda — substytucyjnym bodźcem mownym). W tekście artystycznym, jak pisał wybitny czeski filolog J. Mukařovský, współdziałanie tych dwóch czynników stwarza efekt oscylacji: tekst jest interpretowany jednocześnie jako znak i jako rzecz. K. Korżyk, powołując się na amerykańskiego badacza R. Harrisa, przyznaje, że nie tylko stosunki społeczne stanowią kontekst działalności językowej, ale „mowa także jest częścią kontekstu, dzięki któremu mają znaczenie inne rodzaje aktywności” (1999, 13).

Żadna koncepcja lingwistyczna, lekceważąca tę modułową, am­biwalentną wobec formy i treści naturę języka, nie jest do zaakceptowania. Na początku XX w. J. H. Poincaré ironizował na te­mat badacza-naturalisty, który gromadzi wiedzę o słoniu na podstawie jego obserwacji... pod mikroskopem. Właśnie takie, redukcjonistyczne ujęcie języka panowało w lingwistyce strukturalnej XX w. W latach 60. ubiegłego stulecia wybitna polska badaczka K. Pisarkowa pisała: „Osiągnięciem nowoczesnego językoznawstwa jest konsekwencja, z jaką stara się ono odróżnić i oddzielić zjawiska gramatyczne od stylistycznych” (1964, 236). Współczesne językoznawstwo przyjęło jednak wręcz odmienną doktrynę metodologiczną, na której ufundowany jest wieloaspektowy, integralny opis języka, pozwalający na wyeksponowanie, z jednej strony, komunikacyjnego czynnika w procesach reprezentacji mentalnej za pośrednictwem języka, a z drugiej strony — kognitywnego czynnika w procesach komunikacji międzyludzkiej. Każdy z tych dwóch kierunków wiedzy o języku — zarówno kognitywizm, jak i komunikatywizm — na swój sposób preferuje ideę konfiguracji języka i środowiska, choć mechanizmy współdziałania komunikacyjnego (społecznego) i kognitywnego (psychicznego) czynników działalności językowej we współczesnej filozofii języka pozostają kwestią problemową.

Treść prezentowanej książki bezpośrednio powiązana jest z powyżej zaznaczonymi zagadnieniami, a przede wszystkim — z filozofią języka, lingwistyką komunikacyjną oraz semantyką kognitywną.

Zrozumieć język… Tytuł książki nawiązuje do znanej monografii klasyka teorii komunikacji, szczególnie — komunikacji masowej, kanadyjskiego badacza Marshalla McLuhana (tytuł oryginału: Understanding Media. The Extensions of Man). Po pierwsze, chodzi o podobieństwo: w procesach komunikacji realizuje się funkcjonalna istota języka, podobnie jak właściwości funkcjonalne decydują o zastosowaniu w komunikacji społecznej różnych rodzajów mediów. Według określenia McLuhana, „przekaźnik jest przekazem” — w podobny sposób język jest nie tylko narzędziem kodowania informacji w interakcjach międzyludzkich, lecz w pewnym stopniu także nośnikiem informacji, a dzieje się tak za sprawą charakterystycznego dla współczesnej kultury wyodrębnienia się coraz większej liczby subkodów — środowiskowych, zawodowych, wiekowych, indywidualnych itd., zatem zastosowanie określonego subkodu staje się znaczące, jeśli posłużyć się terminologią angielskiej lingwistyki funkcjonalnej  — pełni funkcję indeksową.

Po drugie, chodzi o priorytety. Wcale nie negując ani nie odrzucając stanowiska tzw. determinizmu technicznego, tzn. założenia, iż technologia, zwłaszcza media elektroniczne, w sposób bezwarunkowy wpływa na społeczeństwo (zwolennikiem tego stanowiska był m.in. McLuhan), pragnę podkreślić, że niezależnie od większego lub mniejszego stopnia ekspansji mediów elektronicznych, a także innych mediów i atrybutów, w dyskursach komunikacji interpersonalnej lub komunikacji masowej ani komunikatu językowego, ani języka jako podstawowego narzędzia kodowania informacji nie można „usunąć z drogi”.

Prezentowane w tej książce stanowisko badawcze jest ambiwalentne: z jednej strony, przyznaje się, że istnieją funkcjonalne właściwości języka jako przedmiot badań współczesnej lingwistyki ideograficznej, a mianowicie jej wersji: semantyki kognitywnej, lingwistyki kulturowej, socjolingwistyki, etnolingwistyki, teolingwistyki, lingwistyki genderowej (lingwistyki płci), gerontolingwistyki (lingwistyki wieku), juryslingwistyki i in. Z drugiej zaś strony, istnieją właściwości języka, których nie sposób przyporządkować określonym kategoriom motywacyjnym, w szczególności — kognitywnym, tzn. takie, które nie są zachowywane w pamięci językowej (w formach świadomych bądź podświadomych), lecz występują jako prawa ogólne, charakterystyczne dla języka jako systemu subznaków, znaków i Supernaków (chodzi np. o reguły diachroniczne języka, reguły statystyczne — prawo Zipfa i in., uniwersalia językowe i in. Jest to przedmiot działu nauki o języku, który można określić jako lingwistykę nomotetyczną.